Подкаст: ЩО СКАЖЕ ВАШ ЛІКАР?
Епізод: Witaj szkoło #02
Ведучий: Даріуш Літера
Гість: dr Szczepan Dolny, lekarz rodzinny, specjalista medycyny stylu życia
Тривалість: 17 хвилин
Koniec wakacji i początek roku szkolnego oznaczają dla dziecka dużą zmianę. Trzeba ponownie dostosować się do obowiązków, szkolnego rytmu, kontaktów z rówieśnikami oraz codziennej rutyny. Zmieniają się godziny snu, posiłków, nauki, odpoczynku i aktywności fizycznej.
W kolejnym odcinku podcastu ЩО СКАЖЕ ВАШ ЛІКАР? Dariusz Litera rozmawia z dr. Szczepanem Dolnym, lekarzem rodzinnym i certyfikowanym specjalistą medycyny stylu życia. Rozmowa koncentruje się na tym, jak pomóc dziecku spokojnie przejść od wakacyjnej swobody do regularnego trybu szkolnego, nie dokładając mu niepotrzebnej presji.
Повна стенограма подкасту
[00:00:00] Wprowadzenie: jak dobrze rozpocząć nowy rok szkolny?
Даріуш Літера:
Koniec wakacji i początek roku szkolnego jest dużą zmianą dla każdego dziecka. Oznacza powrót do obowiązków, szkolnego rytmu, kontaktów z rówieśnikami i codziennej rutyny.
Potrzebny jest dobry start w nowy rok szkolny. Jeżeli chcesz dowiedzieć się, jak pomóc dziecku spokojnie przestawić się z wakacyjnej swobody na regularny sen, naukę, ruch i odpoczynek, nie dokładając przy tym niepotrzebnej presji, sprawdź, co na to Twój Lekarz.
Dzisiaj Twoim lekarzem jest dr Szczepan Dolny, certyfikowany specjalista medycyny stylu życia i lekarz rodzinny. Dzień dobry, panie doktorze.
dr Szczepan Dolny:
Доброго ранку.
[00:00:34] Co przejście z wakacji do szkoły oznacza dla organizmu dziecka?
Даріуш Літера:
Jak wygląda ta sytuacja z punktu widzenia lekarza rodzinnego? Co dla organizmu dziecka oznacza przejście od wakacyjnej swobody do szkolnego rytmu i rutyny?
dr Szczepan Dolny:
Takie przejście można porównać trochę do jet lagu. Z dnia na dzień, z chwili na chwilę zmieniają się godziny, w których funkcjonujemy. Mówimy tutaj głównie o zmianach dotyczących zegara biologicznego oraz pór snu i czuwania.
W związku z tym w tak krótkim czasie mogą pojawić się problemy z przestawieniem się na nowy rytm. Może się to wiązać z rozdrażnieniem, zmęczeniem i innymi trudnościami. Musimy przede wszystkim skupić się na tym, żeby pomóc dziecku wejść w ten nowy tryb.
Даріуш Літера:
To znaczy, że nie możemy trwać w przekonaniu: „Przecież dziecko miało dziesięć czy jedenaście tygodni wakacji, więc teraz musi rzucić się do pracy i koniec”?
dr Szczepan Dolny:
Właśnie. Wbrew pozorom myślimy o wakacjach jako o czasie odpoczynku. Zakładamy więc, że dziecko jest wypoczęte i może z dnia na dzień wejść w wir pracy.
Początek roku szkolnego wiąże się jednak z zupełnie innymi godzinami funkcjonowania. W wakacje dzieci później chodziły spać i dużo później wstawały.
Даріуш Літера:
Przymykaliśmy oko na spanie do godziny 10.00.
dr Szczepan Dolny:
Inne były również pory posiłków. Dziecko jadło wtedy, kiedy chciało, a teraz je wtedy, kiedy ma na to czas lub kiedy wypada pora obiadu.
Musimy więc wykazać się pewną wyrozumiałością. Powinniśmy zdawać sobie sprawę, że trzeba pomóc dziecku wejść w ten nowy etap.
[00:02:22] Co jest najważniejsze na początku roku szkolnego: sen, posiłki, ruch czy odpoczynek?
Даріуш Літера:
Panie doktorze, które elementy codziennego stylu życia są szczególnie ważne w pierwszych tygodniach roku szkolnego? Sen, regularność posiłków, ruch, odpoczynek? A może odpowiednie proporcje między wszystkimi tymi czynnikami?
dr Szczepan Dolny:
Odpowiedź jest taka, że wszystkie te elementy są ważne. Mamy jednak pewną hierarchię ich ważności.
Nawiązując do tego, co powiedzieliśmy na początku, czyli do porównania z jet lagiem, najistotniejszym elementem, który ma ułatwić dziecku wejście w nowy tryb, jest zadbanie o prawidłowy sen.
Co jest istotne w kontekście zasad higieny snu? Elementem, na którym powinniśmy się skupić, jest przede wszystkim godzina pobudki, a nie godzina pójścia spać.
Musimy również zdawać sobie sprawę, że zapotrzebowanie dzieci na sen jest dużo większe niż u dorosłych. U osób dorosłych jest to około siedmiu, ośmiu czy dziewięciu godzin. U dzieci i młodzieży może to być od dziewięciu nawet do trzynastu godzin.
Co istotne, także nastolatkowie w wieku siedemnastu czy osiemnastu lat mają większe zapotrzebowanie na sen niż osoby dorosłe. Mówimy tutaj raczej o dziewięciu lub dziesięciu godzinach.
Даріуш Літера:
Tyle czasu młodzi ludzie nie mają w roku szkolnym na spanie.
dr Szczepan Dolny:
Nie mają w roku szkolnym. Teoretycznie mieli ten czas również w wakacje.
Jeżeli jednak chcemy zresetować, a właściwie zsynchronizować zegar biologiczny, pierwszym elementem, na który zwracamy uwagę, jest stała pora pobudki. Jest to jedna z rzeczy, które jesteśmy w stanie najlepiej kontrolować.
Możemy oczywiście kontrolować również porę kładzenia się spać, z której wynika później czas zasypiania dziecka. Jest to jednak element mniej przez nas kontrolowany niż pora pobudki.
Co istotne, pora pobudki powinna być stała w ciągu całego tygodnia, a nie tylko od poniedziałku do piątku. Jeżeli godziny wstawania i snu w weekend będą inne, dochodzi do desynchronizacji zegara biologicznego. Od poniedziałku ponownie mogą się rozpocząć trudności z zasypianiem i odpowiednim wypoczynkiem.
[00:04:45] Czy dziecko powinno wstawać o tej samej porze także w weekend?
Даріуш Літера:
Czy godzinę pobudki dostosowujemy do planu lekcji? A może nawet wtedy, gdy dziecko nie idzie na pierwszą lekcję o 7.45, ale na przykład rozpoczyna zajęcia o 9.30, nie pozwalamy mu pospać dłużej i budzimy je tak jak w pozostałe dni?
dr Szczepan Dolny:
Jest to istotne nie tylko w przypadku dzieci, ale także osób dorosłych. W większości przypadków chodzimy do pracy na godzinę 8.00 i wstajemy około 6.00, 6.30 czy 7.00.
Aby zachować rytm dobowy i synchronizację układu nerwowego, szczególnie w zakresie ośrodków snu i czuwania, pory wstawania, kładzenia się spać i zasypiania powinny być w ciągu całego tygodnia takie same.
Nie ma znaczenia, czy mówimy o poniedziałku, wtorku lub piątku, czy też o sobocie albo niedzieli. Każdego dnia te godziny powinny być takie same albo różnić się najwyżej o około godzinę.
[00:05:59] Jak długo może trwać zmęczenie po rozpoczęciu szkoły?
Даріуш Літера:
Przez pierwsze dni możemy się spodziewać, że młody człowiek będzie naprawdę zaspany i będzie się skarżył na zmęczenie.
Czy większe zmęczenie dziecka możemy traktować jako naturalny element adaptacji? Kiedy przestaje ono być naturalnym objawem? Po jak długim czasie możemy zacząć podejrzewać, że coś jest nie tak?
dr Szczepan Dolny:
Na samym początku jest to oczywiście norma. Podobnie jest w przypadku jet lagu, kiedy lecimy na wakacje. Początkowo trudno jest nam dostosować się do nowych warunków. Dokładnie tak samo jest w przypadku dziecka.
Jeżeli jednak szeroko rozumiane problemy z adaptacją utrzymują się przez dłuższy czas, powyżej dwóch, trzech czy czterech tygodni, może to oznaczać, że pojawił się problem wymagający konsultacji ze specjalistą.
Istotne jest również to, czy te trudności adaptacyjne stopniowo maleją. Jeżeli z dnia na dzień stają się mniejsze, w miarę jak dziecko się przyzwyczaja, jest to dla nas sygnał, że problem ma charakter czasowy.
Potrzeba wtedy po prostu czasu, aby dziecko przyzwyczaiło się do nowych elementów i wdrożyło w szkolny tryb.
Даріуш Літера:
Jeżeli natomiast trudności zaczynają się nasilać, powinna się już zapalić czerwona lampka?
dr Szczepan Dolny:
Jak najbardziej. Wtedy trzeba pomyśleć o konsultacji ze specjalistą.
Wychodzę z założenia, że jeżeli nie mamy doświadczenia medycznego, lepiej wcześniej zadać pytanie i później być spokojnym, niż przegapić pewne sygnały i potencjalnie doprowadzić do powstania większego problemu.
[00:07:44] Ile zajęć dodatkowych planować na początku roku szkolnego?
Даріуш Літера:
W takiej sytuacji trafiamy do naszego lekarza rodzinnego i mówimy: „Coś jest nie tak, a przynajmniej tak podejrzewamy”. Możemy to skonsultować.
Jak natomiast podejść do obowiązków na początku roku szkolnego? Jest to pewnego rodzaju przymus. Byłem już na pierwszym zebraniu w szkole mojej córki i rzeczywiście pojawiają się zajęcia dodatkowe, propozycje dodatkowych godzin językowych, oferta edukacyjna oraz różnego rodzaju ponadstandardowe zajęcia w szkole.
Jak ułożyć dziecku plan? Nie sam plan lekcji, bo nie od tego jesteśmy jako rodzice, ale plan dodatkowych aktywności. Jak to wszystko wyważyć?
Słyszałem bardzo ciekawą poradę specjalistki. Zapytana przez rodziców, na jakie zajęcia dodatkowe zapisać dziecko, odpowiedziała: „Przynajmniej jedna godzina majsterkowania z ojcem i jedna godzina w kuchni z mamą. Proszę potraktować to jak płatne zajęcia i trzymać się grafiku”.
Wtedy na pewno będzie to dobrze spożytkowany czas. Będziemy budowali relację z dzieckiem, a dodatkowo w tej relacji mogą się pojawić nowe umiejętności albo zainteresowania.
Jak wyważyć momenty, w których dziecko pracuje? Starsze dzieci spędzają w szkole pięć, siedem, a nawet osiem godzin lekcyjnych. Co powinno się wydarzyć później?
Co ten rodzic ma zrobić? Co planować, a czego absolutnie nie zakładać?
dr Szczepan Dolny:
W pierwszej kolejności trzeba pomyśleć o tym, aby w ciągu pierwszych dwóch do czterech tygodni ograniczyć zajęcia dodatkowe do minimum.
Powinniśmy skupić się na tym, żeby dziecko było w stanie wdrożyć się w nowy system i zsynchronizować zegar biologiczny z nowym trybem pracy. Nie powinniśmy go w tym czasie dodatkowo obciążać.
Zbyt duże obciążenie w pierwszych tygodniach zwiększa prawdopodobieństwo rozdrażnienia oraz negatywnego wpływu zajęć na funkcjonowanie dziecka. Odpoczynek, mimo że niedawno były wakacje, nadal powinien zostać zachowany.
Druga kwestia dotyczy ustalania harmonogramu dnia po zajęciach szkolnych. Odnosi się to zarówno do pierwszych dwóch czy czterech tygodni, jak i do kolejnych tygodni.
Wychodzę z założenia, że konstruowanie harmonogramu trzeba rozpocząć od końca. W pierwszej kolejności myślimy o tym, o której godzinie dziecko powinno pójść spać, żeby się wyspać.
Musimy uwzględnić, czy dziecko chodzi do szkoły na pierwszą, czy na drugą zmianę, a także o której godzinie będzie wstawało. Wszystko po to, żeby zachować odpowiednią ilość snu.
[00:10:35] Jak ułożyć popołudnie dziecka, zaczynając od pory snu?
dr Szczepan Dolny:
Dopiero od tego momentu zastanawiamy się, jak powinny wyglądać rytuały wieczorne i wieczorny posiłek, kiedy zaplanować zajęcia dodatkowe, jakie zajęcia wybrać oraz ile czasu przeznaczyć na aktywność fizyczną.
Musimy zdawać sobie sprawę, że dziecko spędza siedem, osiem czy dziewięć godzin, siedząc w szkolnej ławce. Jest to czas, w którym pozostaje w dużej mierze unieruchomione.
W godzinach popołudniowych trzeba więc zadbać o dodatkową dawkę aktywności fizycznej. Jest ona bardzo istotna dla osób dorosłych, ale u dzieci stanowi niezbędny element, który ma także duży wpływ na samą naukę.
Даріуш Літера:
I na rozwój. Bez tego nie ma podstawy do budowania młodego organizmu.
Czyli stosujemy pewnego rodzaju inżynierię odwróconą. Zaczynamy od stałych godzin i nie dokładamy kolejnych obowiązków, ale ujmujemy pewne rzeczy, żeby nie przeładować całego harmonogramu dnia.
Możemy zatem powiedzieć, że we wrześniu odpuszczamy część zajęć dodatkowych. Te zajęcia nadal będą dostępne i będzie można z nich skorzystać. Chciałbym uspokoić wszystkich rodziców.
Niech młodzi ludzie najpierw wejdą w swoją szkolną rutynę. Wtedy zobaczymy, gdzie są wolne miejsca, i w konsultacji z nimi zagospodarujemy ich czas.
Aktywność fizyczna jest konieczna, ale często podchodzimy do niej bardzo schematycznie. Zdarza się, że dzieci są grupowo zapisywane na modne w danym momencie zajęcia. Pojawia się moda na tenis, więc wszyscy zapisują dzieci na tenis.
Nie da się jednak tak zarządzić czasem młodego człowieka, aby sam chciał być aktywny, jeżeli nie dajemy mu odpowiedniego przykładu. Tutaj moim zdaniem bardzo duża rola przypada rodzicom.
[00:12:42] Dlaczego przykład rodziców jest ważniejszy niż nakazy?
dr Szczepan Dolny:
Jak najbardziej. Każdemu dziecku dajemy pewnego rodzaju przykład. Dotyczy to nie tylko aktywności fizycznej, ale również wszystkich innych nawyków.
Rozmawialiśmy wcześniej o stałej godzinie pobudki. Jeżeli chcemy pokazać dziecku i zachęcić je do przestrzegania stałych rutyn, ale sami tego nie robimy, dziecko nie będzie miało odpowiedniego przykładu.
Będzie patrzyło z przymrużeniem oka na to, że zobowiązujemy je do określonych zachowań. Może pomyśleć: „Rodzic mnie zmusza, a sam robi coś zupełnie innego”.
To samo dotyczy aktywności fizycznej. Jeżeli aktywność jest stałym elementem życia rodzinnego i pewnego rodzaju rutyną, dziecko będzie patrzyło na nią inaczej. Nie będzie jej traktowało jako kary.
Obecnie mamy dostęp do różnych aktywności zastępczych. Mam tutaj na myśli głównie elektronikę. Zainteresowanie dzieci aktywnością fizyczną jest dużo mniejsze niż dziesięć, piętnaście czy dwadzieścia lat temu.
Kiedyś aktywność fizyczna była pewnego rodzaju nagrodą. Teraz zdarzają się sytuacje, w których dziecko traktuje ją jako karę.
Даріуш Літера:
Pamiętam czasy, kiedy trudno było zagonić młodych ludzi do domu, żeby wreszcie zajęli się odrabianiem pracy domowej. Biegali po podwórku i boisku, grali w piłkę, ganiali się, bawili w chowanego i nie było ich w domu.
Teraz częściej możemy zastać młodych ludzi przy biurku, przed komputerem, ze słuchawkami na uszach i w lekko przygarbionej pozycji. Nagle okazuje się, że czas spędzany aktywnie zaczyna się skracać.
[00:14:31] Ile aktywności fizycznej potrzebuje dziecko?
dr Szczepan Dolny:
Dokładnie tak, jak pan mówi. Kiedyś problem polegał na tym, żeby ściągnąć dziecko do domu. Teraz problemem jest zachęcenie dziecka do wyjścia z domu, spędzania czasu na dworze i aktywnego funkcjonowania.
Musimy zdawać sobie sprawę, że zgodnie z ogólnymi wytycznymi WHO dotyczącymi aktywności fizycznej dzieci powinny mieć minimum sześćdziesiąt minut dziennie aktywności o średniej lub dużej intensywności.
Dodatkowo trzy razy w tygodniu powinna pojawić się aktywność obciążająca układ szkieletowy dziecka. Mówię tutaj o bieganiu, grach zespołowych, skokach i podobnych aktywnościach. Ma to służyć prawidłowemu rozwojowi naszej pociechy.
Musimy o to zadbać i w pewien sposób stymulować dzieci, żeby myślały o ruchu. Z jednej strony możemy zachęcać je do wychodzenia na dwór, a z drugiej angażować w różne formy zajęć dodatkowych.
Bardzo istotne jest również to, że w ostatnich latach do lekarzy rodzinnych często zgłaszają się rodzice z prośbą o wystawienie dziecku zwolnienia z wychowania fizycznego.
Даріуш Літера:
Ajajaj.
[00:15:39] Czy zwolnienie z WF-u zawsze służy dziecku?
dr Szczepan Dolny:
Trzeba zaznaczyć jedną ważną rzecz. Zdaję sobie sprawę, że istnieją problemy, które uniemożliwiają dziecku korzystanie z zajęć wychowania fizycznego. Tak właśnie trzeba to nazywać: korzystanie z tych zajęć.
W wielu przypadkach wskazania lekarskie do wystawienia zwolnienia z WF-u są jednak mniejsze, a większą rolę odgrywa presja wywierana przez rodzica.
Chciałbym zaznaczyć, że jeżeli dziecko ma możliwość udziału w zajęciach, rezygnowanie z nich nie jest dla niego optymalnym postępowaniem.
Ma to znaczenie nie tylko w kontekście profilaktyki otyłości, która coraz częściej występuje wśród dzieci i młodzieży, ale także dla rozwoju mózgu oraz układu mięśniowo-szkieletowego.
Aktywność fizyczna jest po prostu elementem niezbędnym dla prawidłowego rozwoju.
[00:16:33] Zakończenie rozmowy
Даріуш Літера:
Naszym gościem był dzisiaj dr Szczepan Dolny, lekarz rodzinny i certyfikowany specjalista medycyny stylu życia. Bardzo dziękuję, panie doktorze.
dr Szczepan Dolny:
Щиро дякую.
Ключові висновки для пацієнтів
- Przejście od wakacyjnego trybu do szkolnej rutyny może przypominać zmianę związaną z jet lagiem i początkowo powodować zmęczenie lub rozdrażnienie.
- Jednym z najważniejszych elementów regulujących rytm dobowy jest stała godzina pobudki.
- Pory wstawania i zasypiania powinny być podobne przez cały tydzień, również w soboty i niedziele.
- Dzieci i młodzież potrzebują więcej snu niż osoby dorosłe. W rozmowie ekspert wskazuje na przedział od dziewięciu do trzynastu godzin, zależnie od wieku.
- Jeżeli trudności z adaptacją stopniowo się zmniejszają, mogą mieć charakter przejściowy.
- Problemy utrzymujące się dłużej niż dwa, trzy lub cztery tygodnie albo nasilające się z czasem warto skonsultować ze specjalistą.
- W pierwszych dwóch do czterech tygodni roku szkolnego zajęcia dodatkowe powinny zostać ograniczone do minimum.
- Plan popołudnia warto układać od końca, rozpoczynając od ustalenia godziny snu i pobudki.
- Po wielu godzinach spędzonych w szkolnej ławce dziecko potrzebuje czasu na aktywność fizyczną.
- Rodzice, którzy sami przestrzegają zdrowych rutyn i pozostają aktywni, dają dziecku przykład ułatwiający budowanie podobnych nawyków.
- Zwolnienie z zajęć wychowania fizycznego powinno wynikać z rzeczywistych ograniczeń zdrowotnych.
- Aktywność fizyczna wspiera prawidłowy rozwój dziecka, w tym rozwój mózgu oraz układu mięśniowo-szkieletowego.
Інформація про учасників:
Gość: dr Szczepan Dolny, lekarz rodzinny, certyfikowany specjalista medycyny stylu życia, pasjonat medycyny zapobiegawczej.
Ведучий: Даріуш Літера, specjalista komunikacji zdrowotnej i twórca podcastu CO NA TO TWÓJ LEKARZ. Od lat zajmuje się edukacją pacjentów prowadząc rozmowy ze specjalistami różnych dziedzin medycyny.
УВАГА!
Materiał ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Jeżeli u swojego dziecka obserwujesz niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza.
Підписатися ЩО СКАЖЕ ВАШ ЛІКАР?, якщо ви зацікавлені в достовірних медичних знаннях та свідомій профілактиці здоров'я.